Санаачилга

11-р сар 12, 2013
10-р сар 30, 2013

ТАНЫ ӨР ЦААШИД ӨССӨӨР БАЙХ УУ? ЭСВЭЛ...

Манай улс сүүлийн жилүүдэд эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжлийг эхлүүллээ гэж ярьж байгаа. Энэ үсрэнгүй хөгжил нь хэр удаан үргэлжлэх вэ? Байгалийн баялгаа ухаж дуусах тэр хугацаагаар хязгаарлагдах уу, эсвэл тэрхүү баялгийн хөрөнгөө зөв удирдан зарцуулж, цаашид өөрсдийн хүчээр хөгжих суурь нөхцлийг бүрдүүлэх үү? Байгалийн баялаг хэзээ нэгэн цагт дуусах нь тодорхой учраас дуусахаас нь өмнө л биеэ даагаад, өөрийгөө аваад явж чадахуйц болох хэрэгтэй байна.

Эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжилтэй уялдаад гадны улс орнууд манайд анхаарал хандуулж эхэлсэн ба хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт хийх, тодорхой нөхцөл, хугацаатайгаар хөрөнгө мөнгө зээлдүүлэх нь ихэсч байна. Манай улс ч энэ боломжтой үедээ л шаардлагатай хөрөнгийн эх үүсвэрээ бүрдүүлж, зөв удирдан зарцуулаад үр ашгийг нь гаргах хэрэгтэй байна. Гэхдээ бодит байдал дээр ямар байгаа вэ?

Хэдий эдийн засгийн хөгжлийн хурдац өндөр байгаа ч улс төр, хууль эрх зүйн орчин тогтворгүй, дотоодын зах зээл жижигтэй, газрын тосны цэвэр импортлогч, түүхий эдийн үнээс хэт хамаарал бүхий эдийн засагтай учраас шаардлагатай хөрөнгийн эх үүсвэрийг өр үүсгэжбүрдүүлэхээс өөр аргагүйд хүрч байгаа юм. Гэхдээ өр үүсгэхээс өөр аргагүй байна гээд хэтрүүлэн авах нь яав ч зөв менежмент биш. Монгол Улсад сүүлийн жилүүдэд яг л ийм хандлага ажиглагдах боллоо.

Монгол Улс саяхныг хүртэл бага орлоготой орнуудын нэг байж, түүнийгээ дагаад түнш орон, олон улсын байгууллагуудаас нэн хөнгөлөлттэй зээлийн эх үүсвэрийг авч ашиглаж байв. Сүүлийн жилүүдэд эдийн засгийн чадавхи сайжирсантай холбоотойгоорилүү хатуу нөхцөлтэй зээллэгийн эх үүсвэрийг авч ашиглах боломжтой болж байгаа бөгөөд тэр ч үүднээс олон улсын зах зээлдЧингис бондыг амжилттай гаргаж чадсан. Гэхдээ өр өөрөө хэзээ нэгэн цагт эргэн төлөгдөх шинж чанартай учраас зөв салбартаа, оновчтой зарцуулах шаардлагатай болж таарч байна.

Гэтэл бондын хөрөнгийг хэрхэн зарцуулж байна вэ? Ямар ч эргэн төлөх чадваргүй,бүтээгдэхүүн, орлого бий болгохгүй, эргээд эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй төсөл хөтөлбөрт зарцуулж байгаа нь зөв менежмент мөн үү? Мэдээж хэрэг дэд бүтцийн салбарыг дэмжих нь байх ёстой асуудал боловч өрийн эх үүсвэрээр хэрэгжүүлэх нь зөв үү? Ганц зам засаж, ганц уулзвар гаргаад, замын түгжээгүй болсноорооөрийн хөрөнгийг зөв зарцуулж байна гэвэл харин ч тэнэглэл болно.

Өрийг эргэн төлөх болоход хагарсан хэдэн зам, уулзвараа өгөх үү? Үгүй. Эргээд л энэ их өр шууд эдийн засагт дарамт болж, арай чүү тэнийж байсан нуруун дээр нь хүнд ачааг тохож орхино. Цаашлаад өрийг төлж чадахгүй бол улс орны нэр хүнд муудна, эдийн засаг хямарна, өрийг татвар төлөгчдийн мөнгөнөөс төлөх хэмжээнь ихэсч,тэр хэрээр татварын дарамт нэмэгдэнэ, ядуурал, ажилгүйдэл, гэмт хэрэг газар авна. Тэр үед барьсан хэдэн зам уулзварын шаардлага ч үгүй болно шүү дээ. Өр үүсгэж санхүүжүүлсэн эх үүсвэрийг буруу зарцуулах нь ийм л хор уршигтай.Гэхдээ Чингис бонд өөрөө дээр дурьдсан буруу бодлого, буруу зарцуулалтын нэгээхэн хэсэг нь гээд бодоод үзээрэй.

Яг манайх шиг жишээг 1980-аад оны Латин Америкийн өрийн хямрал, хамгийн сүүлд 2010 оны Европын орнууд, тэр дундаа Грек улсын өрийн асуудлаас харж болохоор байгаа юм. Яг л манайх шиг өрөө зөв удирдаж чадаагүйгээсээ болоод эдийн засаг нь хямарсан, сэхэл авалгүй олон жил уналтад орж байсан. Европын холбоо, олон улсын байгууллагуудаас хичнээн дэмжиж туслаад ч Грек улсын эдийн засаг сэргэж чадахгүй л байна.Гэхдээ өрийн хямралд ордоггүй юм аа гэхэд бараг ордгийн даваан дээрээ тулсан олон улс орон төр засгийн зөв бодлого, зөв зохицуулалтын ачаар сэхэж чадсан юм шүү.

Өр ийм л хор уршигтай, ийм л эрсдэлтэй эд. Мэдээж хэрэг тодорхой хэмжээгээр авч байж эдийн засаг хөгжинө л дөө, гэхдээ эргэн төлөх чадвараа, бий болох эрсдэлээ зөв тооцох хэрэгтэй байна. Ядаж зөв зүйлд зарцуулдаг байя л даа. Зөв зүйлд нь зарцуулах бодлого зохицуулалтаар хангаж өгье л дөө. Яг өнөөдрийн байдлаар Монгол Улсын нийт өрийг нийт хүн амд харьцуулахад 3 сая төгрөг хол давсан үзүүлэлт гарч байгаа. Энэ дүн цаашид өссөөр байх уу, үгүй юу гэдгийг зөвхөн төр засаг биш, иргэд олон нийт, аж ахуйн нэгж,байгууллага, хувийн хэвшлүүд дор бүрнээ бодож тунгааж байх нь зүйтэй биз ээ.

Эх сурвалж: news.mn

10-р сар 26, 2013

Бидэнд хэрэглэгч биш бүтээгч орон болох нэн тэргүүний зорилт тулгарч байна

“Гурамсан холбоо” нэвтрүүлгийн ээлжит дугаараар Улсын төсөв, Мөнгөний бодлогын талаар ярилцлаа. Юуны өмнө эдгээр өдрүүдэд Засгийн газар төсвийн зардалаа нэг тэрбумаар хорогдуулж, төсвийн тогтвортой байдлын хуулийн дагуу Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хоёр хувиас түүнийг хэтрүүлэхгүй байхаар тодотгож байгааг хэлэх нь зүйтэй болов уу.

Тус нэвтрүүлгийн эхэнд Монгол Улсын төсөв 1,5 их наядаар тасарч төсвийн алдагдал хязгаарласан түвшингээсээ давсан учир төсвийг тодотгохоос өөр аргагүй байдалд хүрч байгаа тухай УИХ гишүүн Ж.Энхбаяр хэлээд төсөв ийнхүү их хэмжээний орлогоор тасарч байгааг Засаглалын дотоод зохион байгуулалтын алдаатай холбон тайлбарлаж байв.

Өөрөөр хэлбэл, энэ талаар төрөөс баримтлаж буй хэтийн төлөв буюу тухайлсан бодлогогүй байгаагаас үүдэж ийм нөхцөлд хүрсэн гэлээ.

Дэлхий нийтийн жишгээр бол онцгой тохиолдолд буюу эдийн засагт хямрал нүүрлэсэн хүнд нөхцөлд төсөвт тодотгол хийдэг гэж судлаач ярьж байна.

Мөнгөний бодлого нь улс орны эдийн засгийн хөгжлийг удирдах макро эдийн засгийн бодлогын нэг хэсэг бөгөөд Засгийн газрын шууд нөлөөллөөс тусдаа байж зах зээлийн механизм дээр суурилан хэрэгждэг онцлогтой.

Энэ нь нийт эдийн засагт байх мөнгөний нийлүүлэлтийг ихэсгэх, багасгах, мөнгөний үнэ болох хүүгийн хувь хэмжээг өсгөх, бууруулах байдлаар удирдаж нийт эдийн засгийн идэвхижлийг өдөөх эсвэл хязгаарлах байдлаар хэрэгжинэ.

Монгол Улсын хувьд мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэгч нь Монгол Улсын төв банк болох Монголбанк юм. Улс орон бүр Мөнгөний бодлого хэрэгжүүлэх байгууллагыг хуульчлан тогтоодог. Эдийн засгийн зорилгод үнийн ерөнхий түвшний тогтвортой байдлыг хангах, үндэсний валютын ханшийг удирдах, зээлийн хүүг удирдах, санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, бүрэн ажил эрхлэлтэд тэмүүлэх, эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих зэргийг хамааруулан ойлгож болох хэдий ч мөнгөний бодлогын зорилго нь тухайн улсын мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэх дүрмээс хамаардаг.

Гэхдээ мөнгөний бодлогын зорилгыг ерөнхийд нь үнийн тогтвортой орчинд эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих гэж тодорхойлсон байдаг. Мөнгөний бодлогыг зөөлөн ба хатуу мөнгөний бодлого гэж хоёр ангилдаг байна. Эдийн засгийн уналтын үед ажилгүйдлийг бууруулж, эдийн засгийн өсөлтийг эрчимжүүлэх зорилгоор мөнгөний нийлүүлэлтийг өсгөхийг зөөлөн мөнгөний бодлого гэдэг. Харин хатуу мөнгөний бодлого гэдэг нь эдийн засгийн мөчлөгийн сэргэлтийн болон оргил үед үнийн ерөнхий түвшний өсөлтийг бууруулах, үнийн ерөнхий түвшний өсөлтөөс урьдчилан сэргийлэх, зорилгоор мөнгөний нийлүүлэлтийг бууруулахыг хэлдэг ажээ.

Монгол Улс нь өнгөрсөн хорин жилийн туршид бүтээгч биш хэрэглэгч орон болж хувирчээ. Үндсэндээ нийт хэрэглээнийхээ 90 гаруй хувийг импортоор хангадаг байна. 2012 онд л гэхэд 6,7 тэрбум ам.долларын импорт хийжээ. Үүний хажуугаар улс төрийн намууд сонгуулийн мөчлөг дагасан халамжийн бодлогыг хавтгайруулан авч хэрэгжүүлдэг нь байдлыг улам дордуулжээ. Зөвхөн 2011-2012 онуудын хооронд 1.5 их наяд төгрөгийг халамжид зарцуулсан гэсэн тооцоо судалгаа гарсан байна.

Энэ нь явсаар манай улсын иргэдийн хэрэглээний зээл хоёр жилийн дотор гурав дахин өсөхөд хүргэжээ. Хэт хэрэглэгч болох аваас импортыг өдөөх аюулд өртөдөг гэж нэвтрүүлэгт оролцогчид онцолж байв.

Эндээс харахад бид хэрэглэгч биш бүтээгч орон болох цаг аль хэдийнэ иржээ. Өөрөөр хэлбэл, гагц уул уурхайд найдаж дулдуйдалгүй нэмүү өртөг шингээсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж гадаад зах зээлд нийлүүлэх хэрэгтэй гэсэн үг юм. Нөгөөтэйгүүр үүний тулд мэргэжилтэй боловсон хүчин олноор нь бэлтгэх, жижиг дунд үйлдвэрлэл, бизнесийн орчныг хөгжүүлэхэд хөрөнгө оруулж, тэдгээрийг хууль эрх зүй, татварын таатай орчноор дэмжих бодлогыг Засгийн газар ойрын үед авч хэрэгжүүлэх шаардлагатай байгааг ирэх 2014 оны төсвийн орлого их хэмжээгээр тасалдаж байгаа нь харууллаа.

Р.Оргил

Эх сурвалж: Time.mn

10-р сар 21, 2013
10-р сар 18, 2013

​Засаглалын хямралаас гарахын тулд төрийн өмчит компаниудаа хувьчлах хэрэгтэй

“Гурамсан холбоо” нэвтрүүлэгийн гурав дахь удаагийн шинэ дугаараар эдийн засаг дахь төрийн оролцоо, төсөв, төрийн өмчит компаниудыг тойрсон сэдвээр оролцогчид голлон ярилцлаа.

Өнгөрсөн долоо хоногийн пүрэв гарагт хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хуулийг УИХ баталсан. Энэ бол үүсээд байгаа нөхцөл байдлаас гарахад ямар нэгэн хэмжээгээр томоохон алхам болсон түүхэнд тэмдэглэхүйц үйл явц гэж хэлж болно.

Гэхдээ Монгол Улс яг өнөөдрийн байдлаар эдийн засгийн хямралаас илүүтэй засаглалын хямрал гэдэг зүйлд гүнзгий нэрвэгдчихээд байгаа нь нууц биш.

Энэ тухай саяхан УИХ-ын гишүүн М.Батчимэг нэгэн нийтлэлдээ “Их хурал нь эрх барих дээд байгууллага биш, Засгийн газар нь гүйцэтгэх байгууллага биш болж УИХ, Засгийн газар бантан болтол холилдсон, яван явсаар Засгийн газар нь Их хурлынхаа дээр гараад суучихсан засаглалын завхрал явагдаад байна. Монголд хууль тогтоох, гүйцэтгэх засаглалын зааг байхгүй болж, үүний уршгаар эрх мэдэл цөөн хүний гарт төвлөрч, засаглалын зарчим ноцтой гажуудсан аюултай ухралт буй болсныг хаана хаанаа хүлээн зөвшөөрөх учиртай” хэмээн бичжээ.

Энэхүү засаглалын хямрал гээч нь ихэвчлэн тендерийн ил далд будлиантай сонгон шалгаруулалт, улс төр, бизнесийн бүлэглэлүүдийн барьцаанд орсон, тэдгээрийн явцуу эрх ашигт дөрлүүлсэн төрийн албан тушаалтнуудын хуулийг үл тоомсорлож буй үйлдэлүүдээр нэгэнт ил болжээ.

Энэ нь явсаар энгийн иргэд, мөрөөрөө бизнесээ эрхлээд явж байгаа хувийн хэвшлийнхэнд дарамт үүсгэж тэдний цааш хөгжих замд бул хар чулуу болон тээгэлдэж байгаа гэж хэлж болно.

Энэ удаагийн “Гурамсан холбоо” нэвтрүүлэгийн үеэр М.Батчимэг гишүүн Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль батлагдсан нь чухал үйл явдал боллоо хэмээн цохон тэмдэглээд цаашид хөрөнгийн зах зээл хөгжсөнөөрөө зах зээлийн эдийн засаг, улмаар бизнес эрхлэж байгаа компаниудад сайхан боломж бүрдэж байна гэв.

Энэ тохиолдолд иргэд өөрсдөө хөрөнгө оруулагчид болох боломжтой болж байгаагаараа чухал ач холбогдолтой аж.

Өөрөөр хэлбэл, иргэд төрийн өмчит компаниудын хувьцааг нь худалдаж авах эхлэл энэхүү хөрөнгө оруулалтын сангийн хуулиар тавигдаж байна хэмээн ойлгож болно. Гэхдээ төрөөс энэ тухай дахин бодлого боловсруулж төрийн өмчийн компаниудыг олон нийтэд нээлттэй болгож иргэдэд хувьцааг нь худалдъя гэдэг санал санаачлага, бодлого гарч ирсэн тохиолдолд энэ зүйл жинхэнээсээ амьдралын хөрсөнд буух нь.

Ямартай ч огт хийгээгүй байснаас ямар нэгэн эхлэлд хүрнэ гэдэг бол аль ч талдаа сайн зүйл.

Үүнээс өмнө Хөрөнгө оруулалтын сан гэдэг зүйл манайд байгаагүйгээс болж хөрөнгийн зах зээл хөгжихөд доголдол үүсэж байсан. Мөн зах зээл хөгжсөн орнуудад хөрөнгө оруулалтын сангууд нь хөрөнгийн биржээрээ дамжуулан иргэд хөрөнгө оруулагч хоёрын гол гүүр нь болж байдаг гэнэ.

Нөгөөтэйгүүр манай төр засгийн хамгийн том алдаа юу вэ гэвэл хамгийн жижиг зүйл рүү хүртэл очиж хошуугаа дүрдэг байдал юм.

Төр бол зөвхөн бодлогоор залж чиглүүлэх үүрэгтэй. Гэтэл өнгөрсөн хорин жилийн туршид монголын төр, төрийн өмч гэдэг зүйлийг тахин шүтэж, хувийн хэвшлийнхний хийх ёстой зүйлийг хажуугаар нь шуурч ороод булаацалдан хийж байсан явдал юм. Үнэндээ бол төр гэдэг үгний цаана засгийн эрхийг гартаа атгаж байсан үе үеийн Ерөнхий сайд нар багтаж байсан.

Нэг үгээр тэдгээр Ерөнхий сайд нар төрийн нэрийн өмнөөс бизнес хийх гэж оролдсон явдал нь буруу алхам байв. Харин хувийн хэвшлийнхэнд бизнес гэдэг зүйлийг даатгаж орхиод зүгээр л тэднийг ажлаа хийхэд нь ямар нэгэн дарамт шахалт үзүүлж саад тотгор болохгүй байхад л бүх зүйл болчих байлаа.

Ингэсэн тохиолдолд манайд хүссэн хүсээгүй аяндаа барууны томоохон корпорациуд шиг үндэсний баялаг бүтээгчид бий болох нөхцөл бүрдэх юм. Улмаар төр нэгэнт бизнес эрхлэх шаардлагагүй болсон тул цаашид түүнд өөрийн гэсэн өмчит компанитай байх нь логикийн хувьд утгагүй болчихож байгаа юм.

Социализмын үед яаж ч төлөвлөгөө гарган өсгөөд хорин саяд хүрдэггүй байсан малын тоо толгой хувийн өмчид шилжсэнээсээ хойш хорьхон жилийн дотор тавин сая хол даваад байгааг бид мэднэ.

Эндээс харахад хувь хүмүүс, аж ахуй эрхлэгчид төрөөс ямар нэгэн байдлаараа илүү байна гэдэг нь батлагдаж байна. Гагцхүү төр тухайн малчинд малаа өсгөн үржүүлж амьдралаа өөд нь татахад таатай нөхцөл боломжийг л бүрдүүлэх ёстой юм.

Үүн лугаа төр бизнес эрхлэгчдэд бизнес эрхлэх тогтвортой, таатай нөхцөл боломжийг нь хууль, эрх зүйн хувьд нь хангалттай хэмжээнд бүрдүүлж өгөөд хажуугаар нь өөрсдөө өрсөлдөгчийн байр сууринаас оролцохгүй байхад л бүх зүйл сая нэг гольдролоороо урсана. Ингэхийн тулд төр өөрт харъяалагддаг бүх өмчит компаниудаа хувьчлах шаардлагатай.

Сүүлийн жилүүдэд өдөр ирэх тусам л төрийн өмчит үйлдвэр, компаниуд олширч тэр хэрээрээ тэдгээр үйлдвэр компаниуд алдагдалд орох хандлага илт ажиглагдах болов.

Алдагдалаа яаж нөхөж байна гэхээр төр өөрийнхөө өмчийг дампууруулахгүйн тулд нэг бол татвар төлөгчдийн мөнгийг тухайн компанидаа шингээж байна. Нөгөө тохиолдолд үнэ тогтоох арга замаар алдагдалыг нь нөхөх гэж оролдож байна. Үр дүнд нь иргэд, татвар төлөгчид хохирсон дүр зураг ажигдагдаж байгаа юм.

Адилхан статустай хувийн ба төрийн өмчит компани зах зээл дээр үйл ажиллагаа явуулж байлаа гэж бодоход ихэвчлэн төрийн өмчит компани нь өнөөдрийн нөхцөлд хамгийн түрүүнд алдагдалд орж байна. Энэ бол төрд бизнес эрхлэх чадамж хомс байна гэдгийн нэгэн баталгаа.

Эцэст нь хэлэхэд улс орныхоо хөгжлийг урагш нь ахиулахыг төрийн эрхийг гартаа атгаж байгаа эрх баригчид маань үнэхээр л хүсэж байгаа бол өөрийн харьяалалд байх шаардлагагүй тодорхой өмчүүдээсээ татгалзах цаг нэгэнт болжээ. Зүгээр л тэдгээр компаниудаа хувийн хэвшлийнхэнд өгчих. Харин тэднийг ажлаа хийхэд нь хажуугаар нь орж бүү саад хий.

Төр шаардлагагүй өмчөө иргэд, хувийн хэвшилийнхэнд хувьчилж өгсөнөөрөө үүсээд байгаа санхүү болоод засаглалын хямралаасаа гарах бас нэгэн мэргэн арга зам ч байж болох юм.

Р.Улам-Оргих

Эх сурвалж: time.mn