Санаачилга

4-р сар 11, 2014

​ Монголд өр, үнийн өсөлт хоёроос өөр зүйл алга

Бид энэ ондоо багтаан зарим өрөө нүүрс гадагш нь зөөх замаар тэглэх ёстой билээ. Өрийн тухай эргэн нэг сануулбал Монгол Улс “Оюутолгой”-гоо 250, “Эрдэнэс Тавантолгой”-гоо 350, “Эрдэнэт” үйлдвэрээ 200 сая ам.доллараар барьцаалаад өр тавьчихсан билээ. 

Энэ мөнгөөр биднийг эрхлүүлэх санаа төрсөн эрх баригчдын шийдвэрийн гороор өнөөдөр экспорт нойл зааж, валютын хомсдолд орж буй. Ам.долларын ханш энэ өдрүүдэд дахин чангарах тухай мэргэжилтнүүд хэлж байгаа. Ерөнхийдөө хямралын бас нэгэн монгол хувилбарт бид ээрэгдэж байна. Бид тодорхойгүй хугацаанд элгээрээ мөлхөх байх. Мэдээж дараа нь “Юу болсон бэ, та минь” гэсэн шүү юм яриад босоод л ирнэ. 

Уул уурхайн элдэв асуудалд сонирхлын зөрчилтэйгээр ханддаг маш олон байр суурьтан бий. Гэвч тэр бүрийг үл тоон цаашлах нь бидний тэнэглэлийг улам тархи рүү нь шигдээнэ биз. “Дисковер Монгол-2013” чуулгын үеэр Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг, “Төр хувь  эзэмшихээр алдагдал хүлээдгийг одоогийн нөхцөл байдал харуулж байна. “Оюутолгой”-н хайгуулын ажилд 500 гаруй тэрбум төгрөг зарцуулж, өндөр эрсдэл гаргахад нь Монгол Улс 34 хувийг нь гаргаагүй. Уг нь 34 хувиар хөрөнгөө оруулж, 34 хувиар ашгаа хүртэн, 34 хувиар эрсдэлээ үүрэх учиртай. Ер нь одоо гэрээг нэг амьсгаагаар хөдлөөд сайжруулчихна гэж бодохгүй байна. Алхам алхмаар хийх ёстой” гэсэн юм.

Үнэхээр ч уул уурхайн салбар биднээс хамааралтайгаар зогсонги байдалд ороод байгаа бол харамсалтай л хэрэг. Эдийн засгийн 20, төсвийн орлогын 40, экспортын орлогын 90 хувийг бүрдүүлж буй энэ салбараа ашиглахгүй суугаад байгаагаа яаж тайлбарлах учиртай юм бүү мэд.

Зөвхөн Оютолгой ч биш “Эрдэнэс Тавантолгой” компани ид ажлаа эхлэхээсээ өмнө “Аль эрт дампуурчихсан” гэдгийг Ерөнхий сайд өөрөө мэдэгдсэн. Энэ дампуурлынх нь шалтгаан бол Хятадын төрийн өмчин “Чалко” компаниас авсан өр. Өр шир, ажилгүй унхиагүй байдлын улмаас иргэн бүрт эзэмшүүлсэн 1072 ширхэг хувьцаа болон “Эрдэнэс Тавантолгой”-н IPO хийх асуудал сураг алдарсан. Манай төр бизнест ингэж оролцдог. Хамгийн гол нь “Чалко”-д өгч буй өрийн хариуд бид нүүрсээ хямд нийлүүлж байгаагийн хариуцлагыг өмнөх Засгийн газар, энэ Засгийн газрын эрхмүүдийн хэн нь хүлээх нь тодорхой биш. Шоглоод ч юм уу хэлчихэд гайхлуудыг амьд байгаа дээр нь тооцоо хийх хэрэгтэй юм шиг ээ. 

Манай талаас “Оюутолгой” төсөлтэй холбоотой асуудал тавьж, хэлэлцээр эхлүүлээд нэгдсэн шийдэлд хүрч чадалгүй долоон сарын хугацаа өнгөрчихөөд байна. Энэ хугацаанд “Rio Tinto” санхүүжилтээ зогсоогоогүй ч далд уурхайн бүтээн байгуулалтын бүх ажлаа аргагүйн эрхэнд хойш тавьсан гэдгээ учирлаад байгаа. Үүнээс улбаалж Оюутолгойтой холбоотой бүх л эдийн засгийн судас тэмтрэгдэхээ больж байна. Өнгөрсөн долоо хоногт л гэхэд Монголын арилжааны банкууд Оюутолгой компанитай холбоотой зээлийн харилцаагаа түр зогсоосон байна. 

Эцэст нь Монголд өр, үнийн өсөлт хоёроос өөр зүйл алга болжээ. Өр тавьсан нөхөд өөрсдийгөө өмгөөлөх үгтэй л байх. Дээр нь тэдэнд өр, үнийн өсөлт нөлөөлөх ч үгүй. Тэгэхээр “Энэ бол ард түмний асуудал” юм байна л даа.

                                                                                                                                              Т. Бэх

4-р сар 11, 2014

​Хэвлэл мэдээллийн салбарт зөв эрхзүйн тогтолцоо үгүйлэгдэж байна гэв

Гурамсан холбоо нэвтрүүлгийн энэ удаагийн дугаарт харилцаа холбооны салбарын асуудлаар ярилцлаа. Нэвтрүүлгийн эхэнд МТШХХГ-ын дарга Ц.Жадамбаа, “Харилцаа холбооны салбар тэр дундаа телевизийн салбар хаашаа явах ёстой, дэлхийн чиг хандлага хаашаа эрэгж байгааг бид ярьж байгаа. Өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд бид энэ тал дээр ажиллаа. Харилцаа холбооны салбар бол стратегийн салбар юм. 40 гаруй телевизэд бид өнгөрсөн хугацаанд техникийн хүрээнд шалгалт явуулсан. Ингээд найман телевизийг хаалаа. Ингээд ажиллахаар тэнд ажиллагсдыг хохироогоод байгаа тал бий. Ерөнхийдөө энэ салбарт маш зөв эрхзүйн тогтолцоо хэрэгтэй” хэмээв. 

Мөн эдийн засагч Д.Жаргалсайхан “Ер нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл рекламаар амьдардаг. Гэтэл одоо нийслэлд байгаа 60 гаруй телевизийн ихэнх нь ашиггүй ажиллаж байна. Тэгэхээр ашиггүй ч хамаагүй телевиз ажиллуулах сонирхол байгаа нь илэрхий байна. Үүнийг хэрхэн шийдэх вэ” хэмээн асуухад оролцогчид эрхзүйн зөв зүйтэй орчин үгүйлэгдэж байгааг хэлж байлаа. 

Сүүлийн хоёр жилийн дотор телевизийн салбарт тавих шаардлагууд өндөрсөж, контент, түүнтэй холбоотой зөвшөөрлийн асуудлыг хөндөх болсон. Нөгөөтэйгүүр телевизүүдэд ашиг болох сувгийг нь нээж өгч байж шаардлагаа өндөрсгөх ёстой юм. ХХЗХ-ны дарга Б.Балгансүрэн энэ тухайд, “Өмнө телевизүүдэд тавигддаг байсан шаардлага, дүрэм журмуудын мөрдлөг болох асуудал дээр төвөгтэй байсан бол оюуны хэрэглэгчийн эрх ашгийн тухай асуудлыг тодорхой болгож, жишээлбэл өнгөрсөн 10 дугаар сараас эхлэн зөвшөөрөлгүйгөөр кино гаргахыг хориглосон зэрэг нь энэ салбарт хөгжих боломж олгож байгаа зүйл гэж ойлгож болно” хэмээсэн юм.

Нөгөөтэйгүүр vонгуулийн үеэр телевизийн лицензийн тоо нэмэгдээд байдаг асуудлыг оролцогчид зохих шугамаараа явж байгаа зүйл биш гэдгийг онцолсон юм. Телевизийн лиценз тооны хувьд 2011 онд кабелийн суваг хэлбэрээр олгож эхэлсэн. Үүнийг дагаад жилийн дотор 80 гаруй лиценз олгогдсон. Улмаар сонгуулийн өмнө зогсоосон бөгөөд олон улсын жишгийн дуу дүрсний стандарт хангахгүй байсан зарим сувгийг хаажээ.  

Мөн телевизийн рекламны өсөлт удааширсан тухай телевизийн салбарын төлөөлөл хэлсэн юм. Энэ салбарт хэт төвлөрөл явагдсны улмаас өнөөдөр бүх рекламны 50 хувийг 20-хон компани өгч байгаа. Тэдгээр компанитай ихэвчлэн хаалтын гэрээ хийх замаар хамтран ажиллаж байгаа асуудалд оролцогчид мөн шүүмжлэлтэй хандаж байлаа.

                                                                                                                                                 Т. Бэх

4-р сар 11, 2014

Төсөв бүрдүүлж байгаа татварыг зориулалтаар нь ашиглах зайлшгүй шаардлагатай

Хувийн хэвшлийг дэмжих үндэсний зөвлөлөөс санаачлан “NTV” телевизээр бэлтгэн хүргэж байгаа “Гурамсан холбоо” нэвтрүүлгийн ээлжит дугаараар Эдийн засаг дахь төрийн оролцоо, Төсвийн талаар голлон ярилцлаа. 


Юун түрүүнд нэгэн мэдээллийг хүргэхэд Дэлхийд анх удаа Англи улс төсөв зохиож түүнийгээ хууль тогтоох байгууллагаар батлуулан хэрэгжүүлж эхэлсэн байдаг аж. Улмаар 1686-1689 оны Английн хөрөнгөтний хувьсгалын дараа олон нийтийн шаардлагын дагуу Английн хатан хаан арга буюу ард иргэдээсээ авах татварын хэмжээг парламенттай зөвшилцөн тогтоосон байна. 

Төр засгийн зүгээс өөрийн үндсэн үүргээ гүйцэтгэхийн тулд иргэд, байгууллага, аж ахуй нэгжийн орлогын тодорхой хэсгийг улсын төсөвт төвлөрүүлж, түүнийг үйлдвэрлэлийн болон үйлдвэрлэлийн бус хүрээний хэрэгцээнд зориулан дахин хувиарлахтай холбогдсон мөнгөний харилцааг төсөв хэмээнэ. Өөрөөр хэлбэл, Төрийн албан хаагчдын цалин хөлс, үйл ажиллагааны зардал, төрийн өмнөөс бизнес эрхлэх зардал, нийгмийн халамжийн тогтолцооны зардал гэх мэт энд багтана.

Төсвийн систем, төсвийн бүрэлдэхүүн нь тухайн улсын төрийн байгуулалтын тогтолцооноос шууд хамаардаг. Бүгд найрамдах улсад нэг үндсэн хууль үйлчилж, төр захиргааны болон эрх зүйн нэгдсэн тогтолцоотой байдаг ба төсвийн систем нь улсын, орон нутгийн гэсэн хоёр хэсгээс бүрддэг. Монгол Улс нь Бүгд найрамдах засаглал бүхий улс учир Монгол Улсын төсөв нь улсын төвлөрсөн төсөв, орон нутгийн төсвөөс бүрддэг. Мөн Төсөв нь төр, засгийн зүгээс эдийн засгийн үйл амьдралд хөндлөнгөөс оролцох нэг зэвсэг болдог байна. Үндэсний орлогын тодорхой хэсгийг улсын төсөвт төвлөрүүлэн түүнийг төрийн бүх шатны албан хаагчдын цалин хөлс болон тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэхэд зарцуулах, эдийн засгийн тодорхой салбарт хөрөнгө оруулалт хийх, шинжлэх ухааны тодорхой салбарыг дэмжих зэргээр төрөөс эдийн засгийн амьдралд төсвөөр дамжуулан оролцдог. 

Мөн шинэ зах зээл олж авах, зарим салбарт гадаад орнуудтай өрсөлдөх, өөрийн найдвартай түнш орнуудад санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх, худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зэргээр гадаад орны эдийн засагт хөндлөнгөөс оролцоход төсөв чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна.

Манай улсын тухайд юун түрүүнд боловсрол, эрүүл мэнд гэсэн хоёр салбарт төсвийнхөө  дийлэнх хэсэгийг зарцуулагдаг гэнэ. Тухайлбал, улсын санд хуримтлагдсан нийт мөнгөн дүнгийн 30 орчим хувь нь дээрх хоёр салбар руу шууд болон шууд бус утгаараа урсаж байна. Тэгсэн атлаа үр дүн буюу иргэдэд очиж байгаа өгөөж  тал дээр төдийлөн ахиц гардаггүй. Хэрэв тиймгүйсэн бол иргэд их хэмжээний зардал төлж гадаадад боловсрол эзэмших юмуу эсхүл биеэ эмчлүүлэхээр гадны орнуудыг зорихгүй байхсан. 

Үүнээс гарах арга зам нь магадгүй дээрх хоёр салбарыг бүхэлд нь хувьд шилжүүлэх явдал ч байж болох юм. Энэ тохиолдолд улс ч төсвөө тэр чинээгээрээ хэмнэнэ. Эрүүл мэнд, боловсролын чанар дээр мэдэгдэхүйц ахиц гарсанаар эмчилгээ хийлгэх юмуу боловсрол эзэмшихийн тулд харь орныг зорьдог байдал ч нэг мөр ул болж, үндсэндээ иргэдийн дотооддоо итгэх итгэл тэр хэмжээгээрээ баталгаажих болов уу хэмээн таамаглаж байна.

Мөн татвар төлөгчдийн мөнгөөр бүтсэн улсын төсвийн зарим хэсэг алдагдалтай ажиллаж байгаа төрийн өмчит компаниудын алдагдалыг нөхөхөд зориулагдаж байна хэмээн “Гурамсан холбоо” нэвтрүүлгийн оролцогчид ярьж байлаа. 

Энэ тухай Монголын уул уурхайн ассоциацийн ерөнхийлөгч Д.Дамба хэлэхдээ “Үүний хамгийн тод жишээ бол уул уурхайн салбар. Өөрөөр хэлбэл, нүүрсний уурхайнууд ашигтай ажилладаг боловч тэдгээрээс орж ирсэн ашгийг цахилгаан станцуудын алдагдалыг нөхөхөд ихэвчлэн зарцуулдаг. Энэ нь цахилгааны үнийг нэмэхгүйн тулд бүтээгдэхүүний үнийг албаар тогтоон барьж байгаа явдал юм. Эцэст нь уурхай ч тэр, цахилгаан станцууд нь ч тэр ялгаагүй алдагдалд орж, өнөө маргаашаа аргацаасан байдалд ордог. Үндсэндээ урд хормойгоороо хойд хормойгоо нөхөнө гэгчийн үлгэр энэ салбарт явагдаж байгаа” гэлээ. 

Үнийг ийнхүү хүчээр тогтоон барьж байгаа нь өнгөн талдаа ард түмний төлөө төрийн зүгээс анхаарал тавьж байгаа сайн зүйл мэт харагдах хэдий ч цаад утгаараа эдийн засагт өвчлөл үүсгэх үндсэн нөхцөл ийнхүү бүрддэг аж.

Сүүлийн үед Төрийн оролцоо, харъяалалтай компаниуд олноор бий болж байгаа явдлыг Монгол банкны захирал асан Ж.Үнэнбат тайлбарлахдаа “Нийгэмд учирч байгаа алдагдалыг өөртөө шингээж авах гэсэн зорилгоор төр ийм арга хэмжээ авч байна. Гэхдээ энэ нь аль нэг талаараа урт хугацаанд хол зам туулахгүй. Эцсийн эцэст төр өмчит компаниудаа хувьчлахаас өөр аргагүй байдалд орно” гэв.

Нөгөөтэйгүүр уул уурхай уналтанд ороход үүнтэй зэрэгцээд улсын төсөв хүнд цохилтонд орж байгаа талаар Монголын уул уурхайн ассоциацийн ерөнхийлөгч Д.Дамба ярихдаа “2012 оны гүйцэтгэлээр уул уурхайн салбар улсын төсвийн 43 хувийг дангаараа бүрдүүлж байсан. Харин энэ оны есөн сарын байдлаар уул уурхайгаас төсөвт орж ирэх орлого 22 хувьтай байна. Эндээс харахад уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ ханшаас хамаарч их хэмжээгээр төсвийн орлого тасарч байгаа нь харагдаж байгаа юм. Гарах арга зам нь бүтээгдэхүүний үнэ ханш уначихсан байгаа энэ үед төр татварынхаа бодлогыг зөөллөх  эсхүл тээвэрлэлтийн өртөг зардалаа багасгах” гэлээ.

Бидний сонгож авсан нийгмийн тогтолцооны хамгийн чухал зүйл нь үнийг чөлөөтэй байлгах явдал билээ. Үнэ чөлөөтэй байгаа үед зах зээл өөрөө өөрийгөө тохируулаад зөв гольдирлоороо явдаг. Гэтэл сүүлийн жилүүдэд манай  төр засгийн зүгээс авч хэрэгжүүлж байгаа бодлого нь үнийг тогтвортой байлгах үүднээс үнэ гэдэг зүйлийг хүчээр барих гэж оролдож  байгаа нь  харин ч эсрэгээрээ огцом үнэ савлах, бүтээгдэхүүн тасалдах гэх мэт сөрөг хандлагууд гарч байгаа. Үүний хамгийн тод жишээ бол нефтийн салбар юм. Зарим төрлийн нефт тасалдсан шалтгаан нь энэ төрлийн импортлогчид алдагдалд орохгүйн тулд гаднаас өндөр үнэтэй түүхий эд татаж авахаа больсон. Өөрөөр хэлбэл, шатахууны үнийг төрөөс хүчээр барьсан учир А92 бензин тасалдсантай холбон ойлгож болох аж.

Эцэст нь хэлэхэд улсын төсвийг бүрдүүлж байгаа татварыг тухай бүрт нь зориулалтаар  нь ашиглах зайлшгүй шаардлагатай байгаа тухай нэвтрүүлэгт оролцогчид онцлож байв. Тухайлбал, гаалиас орж ирж байгаа татварыг гаалийн салбар, тэнд ажиллаж байгаа боловсон хүчнүүдийн цалин хангамжийг сайжруулах тал дээр зарцуулвал илүү өгөөжтэй юм гэсэн санаа нэвтрүүлгийн төгсгөлд гарч ирэв. 

Энэ мэтчилэн зам барилгаас орж ирж байгаа татварыг зам барилгад нь, бизнесээс орж ирж байгаа татварыг бизнесийн салбарт нь хувиарлан зарцуулах нь татвар төлөгчдийн мөнгө улсын төсөв гэх их сан руу орж хаашаа орсон нь мэдэгдэхгүй замхарч алга болохоос сэргийлэх давхар давхар ач холбогдолтой ажээ. 

                                                                                                                                  Р.Улам-Оргих 

                                                                     
12-р сар 12, 2013
12-р сар 05, 2013